De afgelopen jaren zijn rechts-populistische partijen een vertrouwd verschijnsel geworden in de Nederlandse politiek. Waar komt die aanhang vandaan?

Grote rechts-populistische partijen bestonden in het buitenland al langer, zoals het Vlaams Belang en het Front National. In heel Europa ontstaan echter nieuwe rechts-populistische partijen die grote groepen burgers aan zich weten te binden.

De PVV, de Zweden Democraten en de Deense Volkspartij hebben grote onderlinge verschillen, maar ook belangrijke overeenkomsten. Ze zijn populairder dan ooit, claimen te spreken namens het volk en zeggen echte oplossingen te hebben voor de problemen van nu.

De vraag is echter of die oplossingen überhaupt bestaan, wie er precies ‘het volk’ zijn en wie niet en of met de opkomst van deze partijen landen nog wel regeerbaar zijn.

Er bestaan globaal vijf verklaringen waar hun aanhang vandaan komt.

1. Standpunten
Een belangrijke verklaring is dat burgers het simpelweg met rechtspopulisten eens zijn. Burgers zijn kritisch over de multiculturele samenleving en vinden dat criminelen niet hard genoeg gestraft worden.

Toch is deze verklaring incompleet omdat dit zeker niet voor alle PVV-standpunten geldt. Zo kennen aanhangers niet alle standpunten, zoals het Israël-standpunt van de PVV, en soms zijn velen het er simpelweg mee oneens, zoals bij de kopvoddentax.

2. Verliezers
Dat maakt dat een tweede verklaring nodig is. Deze gaat ervan uit dat PVV-kiezers een specifieke groep burgers zijn, namelijk de verliezers van de moderniteit, die last hebben van de globalisering en terugverlangen naar vroeger, een tijd dat er nog geen Europese Unie en migratie waren.

Maar dit lijkt onjuist want veel burgers die nooit allochtonen of moslims tegenkomen stemmen wel PVV.

3. Charisma
Een derde verklaring stelt dat burgers vallen voor het charisma van leiders zoals Geert Wilders. Burgers zouden graag sterke leiders willen, en populisten voorzien in die behoefte vanwege hun verbale kwaliteiten.

Dit geldt echter zeker niet voor alle populisten. Deze verklaring zegt weinig en het lijkt onwaarschijnlijk dat alle PVV-kiezers Wilders charismatisch zouden noemen.

4. Protest
Daarmee komen we bij de verklaring dat burgers protesteren tegen de politiek op zich. Burgers zouden cynisch zijn geworden omdat politici zich niet aan hun beloften houden en er te veel beleid zou zijn waar geen draagvlak voor is.

Hoewel dit deels aannemelijk is, is het wel de vraag waarom deze burgers dan juist voor een partij als de PVV stemmen en niet voor een andere oppositiepartij.

5. Kennis
Tenslotte zouden we als verklaring kunnen geven dat veel burgers weinig van politiek begrijpen, de mores en gebruiken niet kennen, dat burgers onvoldoende oog hebben voor de uitvoerbaarheid van politieke voorstellen en dat er ook weinig oog is voor burgerschapsvorming.

Deze verklaring geldt eveneens voor een deel van de aanhang, maar zeker niet voor iedereen. Bovendien missen ook grote groepen niet-PVV-stemmers veel politieke kennis.

We moeten leren begrijpen wat aanhangers van de PVV drijft. Dit kan alleen door middel van open gesprekken die niet veroordelend zijn, maar waarbij we oprecht geïnteresseerd zijn in wat PVV-stemmers drijft en beweegt.

Wat blijkt? PVV-stemmers stemmen niet zomaar op de PVV, maar hebben daar zeer uiteenlopende redenen voor. Velen zijn het niet eens met verschillende PVV-standpunten, identificeren zich niet met de PVV en vragen zich af of de plannen van de partij wel uitvoerbaar zijn. Vaak hebben deze aanhangers een weinig traditionele blik op politiek zoals partijleden dat hebben.

Gewone mensen
PVV-aanhangers zijn daarmee eigenlijk ‘hele gewone mensen’. Op heel veel punten zijn de overeenkomsten met niet-PVV-stemmers groter dan de verschillen. De PVV is een lichte gemeenschap waarbinnen vooral waardering is voor de duidelijkheid die de partij geeft over waar ze voor staat.

Tegelijk is het voor aanhangers moeilijk 100% voor de PVV te gaan en zich er helemaal mee te identificeren. Men steunt de partij inhoudelijk deels, maar blijft vaak ook twijfelen, waarmee overstappen naar een andere partij een optie blijft.

Die mogelijkheid is altijd aanwezig, ook door het sociale stigma met mensen opgeplakt krijgen als ze PVV stemmen. Een voorkeur voor de PVV wordt lang niet altijd geaccepteerd.