Zonder betalende abonnees geen feiten maar meningen

Op 18 november 2015 bestond nepnieuws nog niet. Het was de tijd dat de meeste mensen nog nooit van FvD hadden gehoord. Forum voor Democratie was toen een denktank van een opiniemaker die weleens in talkshows was opgedoken, maar toch niet erg bekend was: Thierry Baudet. Hij voerde campagne tegen het EU-associatieverdrag met Oekraïne. Dat werd toen gezien als een hopeloos onderwerp voor een referendum.

De denktank FvD verzorgde borrellezingen. Er kwamen in een Amsterdamse kelder wekelijks enkele tientallen fans van Baudet bij elkaar die onder het genot van wijn en bier naar een spreker luisterden. Ik was er vaak bij en schreef er stukjes over. Een van die keren was op 18 november 2015. Het leek een onschuldige bijeenkomst zoals vele andere, maar deze zou nog een staartje krijgen. Wat schreef ik over die avond?

Thierry Baudet is Neerlands belangrijkste expert over Oekraïne
‘ISIS werkt samen met het Oekraïense leger’

De zoektocht waartoe het Forum voor Democratie op aarde is, brengt ons woensdagavond bij de wekelijkse borrellezing aan de Amsterdamse Herengracht. Het gaat over Oekraïne, het land waarmee de EU een associatieverdrag wil sluiten. Journalist Stefan Huijboom is te gast om ons te informeren over de situatie in Oekraïne en met name over het conflict wat daar gaande is. Dit alles is extra relevant omdat er binnenkort een referendum over het associatieverdrag met Oekraïne is.

Huijboom is vrij plotseling aan het Nederlandse publiek verschenen als Oekraïne-correspondent. Hij werkt vooral voor een Engelstalig medium in de hoofdstad Kiev, waar hij nu anderhalf jaar woont. Hij schrijft daarnaast mondjesmaat voor Nederlandse media, waaronder GeenStijlen ThePostOnline. Uit die columns blijkt dat hij weet waar hij het over heeft: zo schreef hij onlangs nog over de homorechten die in Oekraïne hooguit met de mond beleden worden om de EU te pleasen, wat in de praktijk niets voorstelt.

Het heeft dus de potentie om een informatieve avond te worden, maar dat valt tegen. Hier heeft niemand behoefte aan een journalist die iets over Oekraïne vertelt: iedereen weet zelf al hoe het zit, waaronder gastheer Thierry Baudet die elke twee minuten Huijboom onderbreekt om te laten zien dat hij ook heel veel van Oekraïne weet. En zo komen we deze avond geen stap verder in onze analyse van wat er in Oekraïne speelt en wat de rol van de EU daarbij is.

Huijboom praat over een gebied wat veel mensen niet kennen, met onbekende steden en dorpen, over politici waar men hooguit de achternaam van kent en over een conflict waarvan niemand alle details weet. Huijboom heeft de grootste kans om er iets van te weten, maar hier is het de bedoeling dat Thierry als kenner het beste uit de verf komt. Zo ontstaat verwarring of de stad Donetsk wel of niet door de Oekraïense regering is gebombardeerd of dat het vooral om een strijd met tanks ging.

Dat er heel wat mis is in Oekraïne, behoeft geen betoog, zo blijkt uit het verhaal van Huijboom. Onpartijdige media bestaan in het land niet, oligarchen hebben enorme macht, een verzetsleger wat in de Tweede Wereldoorlog honderdduizend Poolse Joden de dood in joeg wordt nog steeds aanbeden, corruptie wordt niet of nauwelijks aangepakt, parlementariërs praten geweld tegen homo’s goed en Oekraïense militairen begaan allerlei misstappen.

Huijboom is behoorlijk negatief over Oekraïne, maar niet negatief genoeg: Thierry’s onderbrekingen hebben tot doel Oekraïne en de Oekraïense regering nog negatiever neer te zetten. Thierry doceert waarom president Porosjenko een typische oligarch is, want dat benadrukt Huijboom kennelijk onvoldoende. Als Huijboom zegt dat hij het onwaarschijnlijk vindt dat Oekraïne de MH17 uit de lucht schoot, probeert Thierry de verdenking toch levend te houden met het punt dat de regering elk bewijsstuk in het onderzoek naar de MH17 kan veto-en.

Dit patroon is het meest pregnant als Huijboom praat over clusterbommen. Thierry onderbreekt om toe te lichten dat de Oekraïense regering die inzet. Huijboom herhaalt drie keer dat beide zijden dit doen, maar elke keer moet het beeld blijven hangen dat de regering het foutst is. Zo gaat het ook bij de waarde van het verdrag met de EU. Is dat economisch goed voor Oekraïne? Huijboom zegt dat dat op lange termijn niet te zeggen is, maar ook dat is te positief.

Alles wat Huijboom zegt wat buiten het straatje van Thierry valt wordt hier tegengesproken. Het beeld moet zijn dat alle problemen in Oekraïne te wijten zijn aan de pro-Europese regering en het door hen gesloten associatieverdrag. Aan het begin van deze avond probeert Thierry het Forum voor Democratie nog neer te zetten als een kennisinstelling die colleges gaat geven. We moeten het ergste vrezen. Een meisje in de zaal zegt dat het Oekraïense leger samenwerkt met ISIS. Er is veel reden om haar uit te lachen, maar bij deze ‘kennisinstelling’ gebeurt dat niet.

Dat hier zo weinig interesse zou zijn in onafhankelijke journalistieke kennis over Oekraïne, dat had die arme Huijboom natuurlijk niet kunnen weten. Hij woont immers in Kiev.

Is dit nepnieuws?
De grote vraag na het lezen van dit stuk is: is dit nepnieuws? Veel burgers weten niet hoe journalistiek in zijn werk gaat. Dit artikel is een typisch stukje verslaggeving: een feitelijk verslag van iets wat is voorgevallen waar ik zelf bij aanwezig was. Er staan uitspraken in die door de aanwezigen zijn gedaan. Soms zijn het citaten, soms samenvattingen van hun uitspraken. Hoe feitelijk dat allemaal is, weet ik niet: ik rapporteer wat ze zeggen. Mijn conclusie is dat de verwarring over Oekraïne deze avond alleen maar toenam. En dat bij een club die zich ‘kennisinstelling’ noemde.

Dit artikel is er eentje uit een serie van 217 over de EU. Ik was het stuk allang vergeten toen hij twee jaar later in de nepnieuwsdatabase van de EU bleek te staan. De NGO ‘Promote Ukraine’ had het gerapporteerd als desinformatie die Oekraïne in een kwaad daglicht probeerde te stellen. De reden is dat in het stuk onder meer staat dat Oekraïne door oligarchen wordt bestierd. Ik weet niet of dat klopt, maar Huijboom heeft dit zeker zo gezegd.

Ruimte voor twijfel
De wetenschapper in me zegt dat er altijd ruimte is voor twijfel over alles. Dat is in dit geval heel pregnant. Huijboom bleek niet veel later een oplichter te zijn die zich te buiten ging aan creditcard-fraude. Hij raakte zijn column bij GeenStijl kwijt. Hij is sindsdien niet meer actief geweest als journalist. Er is tegelijk geen informatie dat zijn verslaggeving van destijds niet klopte. Hoe betrouwbaar was hij nou eigenlijk? Was mijn stuk niet een grote inschattingsfout?

De EU stopte dit artikel in een database maar heeft nooit onderzocht wat er bij FvD gebeurde. Ook is er geen onderzoek gedaan naar het waarheidsgehalte van de uitspraken van Huijboom. De Nederlandse journalistiek was geschokt over het feit dat een journalistiek stuk zomaar in deze database kon belanden, maar deed precies hetzelfde: niemand heeft de avond gereconstrueerd, niemand werd gebeld wat er nou precies was voorgevallen en niemand heeft experts bevraagd of hier leugens over Oekraïne werden verspreid.

Er kwamen Kamervragen van Ronald van Raak en Thierry Baudet. De Europarlementariërs Esther de Lange en Auke Zijlstra stelden vragen aan de Europese Commissie. Nooit gaf iemand antwoord op de vraag of het stuk klopt en of wat Huijboom beweerde juist is. Ondertussen werd de beschuldiging maar offline gehaald. Het zou volgens de EU-denktank een vertaalfout zijn geweest. Ik denk dat de NGO het stuk niet heeft gelezen en niet heeft onderzocht, net zoals de EU en de voltallige Nederlandse journalistiek dat niet hebben gedaan.

Wat kunnen we leren?
Velen zeiden naar aanleiding van deze case dat overheden geen databases moeten aanleggen met berichten die ze nepnieuws vinden. Ik vind dat ook, maar er is veel meer te zeggen. Eigenlijk moeten journalisten voortaan allemaal hetzelfde verslaan. Dan is er collegiale controle en ben je niet vatbaar voor rare beschuldigingen over je stukken. Als je unieke verhalen schrijft ben je zeer kwetsbaar geworden. Iedereen kan roepen dat je liegt, nepnieuws verspreidt en niemand zoekt die beschuldiging uit. De publieke opinie kan dan zowel in je voor- als nadeel uitvallen. Ik had dit keer geluk.

De wereld waarin meningen – van journalisten, opiniemakers, NGO’s en overheden – belangrijker zijn dan feiten heeft een directe relatie met de staat van de journalistiek. Feiten zijn moeilijk te achterhalen, meningen zijn snel op te schrijven. Controle van feiten en het doorprikken van meningen kost veel tijd en dus geld, opinies zijn snel en goedkoop. Rara wat horen we het meest? Het grote publiek betaalt niet meer voor journalistiek en iedereen klaagt over de kwaliteit ervan, maar lijkt niemand te willen begrijpen dat feiten een prijs hebben.

Deze lezing vond plaats bij een thema-diner over nepnieuws bij de Leidse afdeling van AEGEE op 18 april 2019. Beeld: logo EU vs. Disinfo.