Journalistiek over (falend) lokaal bestuur: hoe moet dat?

Hoe moeten we de lokale politiek controleren? In een tijd van kaalslag in de lokale journalistiek is die vraag actueler dan ooit. Hoe kunnen lokale politici worden gecontroleerd en ter verantwoording worden geroepen en welke rol kan en moet de journalistiek daarbij spelen? Om een antwoord te geven op die vraag kijk ik naar mijn onderzoeksproject over Den Helder, een plaats die al jarenlang bekend staat als probleemgemeente. Ik onderzocht de Helderse politiek in het politieke jaar 2017-2018.

In mijn blogserie over Den Helder gaat het niet om het dagelijkse nieuws en ben ik ook niet op zoek naar schandalen. Ik wil weten hoe de lokale politiek werkt en welke patronen daarin te ontdekken zijn. Het gaat me daarbij uitdrukkelijk om de politiek zoals die zich in het publieke domein manifesteert: publieke bijeenkomsten waar je als burger of partijlid bij aanwezig kunt zijn. Deze werkwijze hanteerde ik al in het Europees Parlement, bij partijcongressen, bij de Amsterdamse stadsdeelcommissies en onlangs bij de waterschappen. 

De gemeentepolitiek

De gemeentepolitiek lijkt in Den Helder een heel eigen leven begonnen. Partijen en coalities vallen regelmatig uit elkaar, er zijn ruzies en afsplitsingen en men praat al twintig jaar over de renovatie van het stadhuis. De meeste observaties in dit project hadden betrekking op de gemeenteraad aangezien dat de belangrijkste politieke arena in de gemeente is. Het meest opvallend aan deze raad is dat de vergaderingen niet te volgen zijn als men zich niet heeft ingelezen. Dit schept al meteen een enorme afstand tussen het stadhuis en de bevolking. 

De gemeenteraad van Den Helder symboliseert qua uitstraling en samenstelling de Helderse samenleving: er is een sterke vergrijzing en tevens een gebrek aan dynamiek. Hier is een twitterende verslaggever bijzonder, zeker als die van buiten komt en interesse in deze gemeente lijkt te hebben. Men kan zich daar eigenlijk maar weinig bij voorstellen. Homo’s vinden ze hier ook maar vreemd. De burgemeester kan erover meepraten. 

Open interviews

Om een analyse van dit bestuur te maken heb je vooral interviews nodig. De raadsvergaderingen zijn herhalend en hebben weinig inhoud. Je moet dus in gesprek met zoveel mogelijk politici en niet-politici. Die gesprekken moeten over alles kunnen gaan wat maar met de gemeente te maken heeft. Zo ontstaat een totaalbeeld van wat er speelt. Sterker nog: het levert meer op dan je in je eentje kunt verwerken. De meest basale observaties zijn ook hierbij het belangrijkst: zo neemt het enthousiasme om geïnterviewd te worden af omdat men niet gewend is aan kritische vragen. 

Naast de gesprekken en raadsvergaderingen gaat het om bijzondere gebeurtenissen: bij de debatten tijdens de verkiezingscampagne kun je zien dat partijen nauwelijks onderscheidende standpunten hebben, bij een gezamenlijke vergadering van de vier gemeenteraden van de Noordkop leer je over de ellende van bestuurlijke samenwerking en de D66-nieuwjaarsborrel toont aan hoe klein lokale partijafdelingen tegenwoordig zijn. 

Drie uitgangspunten

Deze benadering heeft drie uitgangspunten: in de eerste plaats blijf je een buitenstaander, die vooral observeert en niet werkt via voorlichters. Ten tweede is er geen intentie om nieuws te maken en iets toe te voegen aan de directe actualiteit: de waarde zit in de structuren en die worden door open gesprekken en observaties duidelijk. Ten derde gaat het over de politiek zoals die zich aan buitenstaanders manifesteert: je kondigt nooit aan dat je ergens heen wilt gaan. Je bent vaak een toevallige aanwezige. 

Dit project leverde uiteindelijk een boek op waarin alle inzichten zijn gebundeld. Ik destilleer elf lessen die ook in andere gemeenten blijken te gelden. Raadsleden van elders lieten me naderhand weten dat deze lessen helemaal niet Helders zijn, maar juist een bredere zeggingskracht hebben, zoals de ellende van ‘gemeenschappelijke regelingen’, fragiele lokale partijafdelingen, het gebrek aan macht van de gemeenteraad en de toename van gemeentelijke PR. Zo levert het boek inzicht op in hoe gemeentepolitiek meer in zijn algemeenheid functioneert. 

Consequenties voor de journalistiek

Er zijn veel zorgelijke geluiden over een gebrek aan lokale journalistiek maar ik heb daar inmiddels een andere mening over. De journalistiek mag best selectiever zijn. Als het Europees Parlement praat over buitenlandse zaken verslaat geen enkele journalist dat, omdat het Europees Parlement daar niet over gaat. Als de gemeenteraad over een ziekenhuis praat wordt dat wel verslagen, terwijl de gemeenteraad daar niets over te zeggen heeft. Dat is een raar verschil.

De lokale journalistiek moet zich focussen op de terreinen waar de gemeente het verschil kan maken en daarmee op thema’s die bij lokale verkiezingen echt voorliggen. Bij de gemeente gaat het dan bij uitstek om ruimtelijke ordening. Niet elke vergadering hoeft te worden verslagen en zeker niet elk onderwerp. Zo krijgen burgers een beter beeld van wat de gemeente wel en niet kan doen en wordt ook duidelijker waar de macht bij andere onderwerpen wél ligt: bij ziekenhuizen is dat bijvoorbeeld Den Haag. 

Meer context, minder nieuws

Ik pleit ook voor afstandelijkheid: minder verslaggeving over dagelijkse nieuwtjes maar stukken die burgers inzicht geven in hoe de politiek lokaal presteert, waarin verbanden worden gelegd en grote lijnen verhelderd. Een wekelijkse column is wat dat betreft als uitingsvorm logischer dan losse nieuwsberichten. Er is op zichzelf niets mis met losse nieuwtjes, maar dat is niet waar de lokale journalistiek bij uitstek haar meerwaarde kan laten zien. 

De belangrijkste vraag is wie hiervoor zou moeten betalen. Websites met lokaal nieuws zijn vaak wel rendabel maar hebben geen geld voor een politiek columnist. Die moet dus eigen inkomsten verwerven en zijn werk vervolgens ‘gratis’ verspreiden. Subsidies kunnen een inkomstenbron zijn, maar donateurs ook. Dat is met enkele honderden donateurs al snel rendabel. Men komt dan al snel bij een tarief uit wat columnisten ook bij andere media krijgen. Dat is niet riant, maar het is niet onmogelijk daarmee goede kwaliteit te leveren. 

Deze presentatie werd gehouden bij de VVOJ-conferentie ‘Spitten in de achtertuin’ op 16 maart 2019 in Utrecht. Deze is gebaseerd op mijn onderzoek naar de gemeentepolitiek van Den Helder. Beeld: bord bij station van Den Helder (Chris Aalberts).